Khi Ngô Đình Diệm lên

Khi Ngô Đình Diệm lên, buổi ban đầu giao thông vẫn tiếp tục dựa vào đường thủy. Họ Ngô cho sửa con đừơng ven sông chạy dài vô huyện Thoại Sơn và theo con đường này vô khu trù mật Ba Thê kinh lý. Vài năm sau, giao thông đường bộ phát triển, các ngã hương lộ mở ra cho xe cộ. Con sông lùi về vị trí thứ hai (kể cả kinh Vĩnh Tế lừng danh mà hiện nay đã có chương trình nạo vét phục hồi). Đường Bùi Văn Danh bước vào những ngày buồn, nhường vị trí của mình cho hương lộ mới tức là đường Hà Hoàng Hổ ngày nay.

3.Tôi sinh năm 1950, thời của tôi chưa xa lắm. Con đường ven sông qua phố, nhớ lại giống như kể câu chuyện cổ tích. Thành phố Long Xuyên cũng còn nhiều chỗ ẩm thấp sình lầy. Vườn hoa trước cửa nhà thờ mới hiện nay khi ấy là một vườn xồi rậm rạp, xe ngựa từ ngoại ô về đây cùng với năm ba chiếc xe đò cũ kỹ. Ngựa vãi phân xanh lè rồi khô tự nhiên trong nắng. Không khí tỉnh lẻ đìu hiu, đêm xuống những ngọn đèn tờ mờ, tiếng xe mì gõ lốc cốc, lốc cốc... Chiến tranh tạm chấm dứt, bắt đầu một cuộc chiến mới, những người không đi tập kết trở về hòa mình vào quần chúng.

Dân số chợ Long Xuyên tăng lên, nhất là ở đường Bùi Văn Danh, do dân các nơi như Miệt Thứ, Rạch Giá, Cà Mau tản cư đến rồi không chịu về, ở lại Long Xuyên lập nghiệp, sinh con đẻ cháu. Từ những người có ruộng vườn sống nhờ nghề nông, sống ở chợ hóa thành những người lao động, buôn bán, nhà cửa lụp xụp chen theo bờ sông. Bước qua cuộc chiến mới, con đường mang bộ mặt mới như là một khu quân sự, trên bờ đầy lính tráng. Lính của giáo phái, các đại đội được đánh số từ 1 đến 52, gọi là các đại đội số.

Ở chợ Đông An là đại đội 40. Dưới sông tàu sắt chạy rầm rập, tàu của phe Ngô Đình Diệm truy lùng những ai chưa chịu quy hàng như Ba Cụt. Ấn tượng của tôi về dòng sông thơ ấu buổi đầu đời là vậy, 5 giờ chiều lính ngoài đồn săng đã tập hợp thổi kèn tò te ti té. Trong này, trên nền hãng dầu ngày xưa trở thành trại, lính cũng thổi kèn tò te ti té (lính của ông đội Bốn chục, của thiếu tá Huê, của thiếu uý Lô). 5 giờ chiều cũng là lúc nước lớn, rác và phân của chợ Long Xuyên thả trôi đầy sông. (Lúc ấy nhiều phố vẫn chưa có cầu tiêu, mỗi chiều có người đổ thùng đem đổ xuống sông) Đa số người dân chưa có nước máy, phải đợi cho nước sông thật là lớn, trôi hết các thứ dơ bẩn đi rồi mới gánh nước lên mà xài. Và tôi cũng đã nhiều lần thấy thây ma bị mổ bụng, cắt đầu chết sình không biết thuộc phe phái nào, mấy ngày sau không ai dám xuống tắm rửa.
Xem thêm: Rong chơi miền chữ nghĩa