Vài nét về fukuzawa yukichi và tác phẩm “khuyến học”

Fukuzawa Yukichi, người được mệnh danh là “Voltaire của đất nước mặt trời mọc”, là một trong những nhà tư tưởng khai sáng vĩ đại nhất của Nhật Bản. Những quan điểm giáo dục mang tính cách mạng của ông không chỉ có sức ảnh hưởng lớn đến phong trào khai sáng ở Nhật Bản vào cuối thế kỷ XIX – đầu thế kỷ XX, mà còn mở đường cho sự phát triển đầy ngoạn mục của quốc đảo Đông Á này. Trong bài viết này, chúng tôi tiến hành phân tích những tư tưởng giáo dục khai sáng của Fukuzama Yukichi trong tác phẩm “Khuyến học” của ông, xem đó như là một trong những nguồn mạch quan trọng của quá trình “văn minh khai hóa” mà người Nhật đã thực hiện. Xa hơn nữa, nghiên cứu tư tưởng giáo dục khai sáng của Fukuzama Yukichi trong “Khuyến học” còn gợi mở những ý tưởng thiết thực cho quá trình cải cách giáo dục ở Việt Nam hiện nay.

1. Dẫn luận
Giáo dục và phát triển giáo dục là một vấn đề lớn của mỗi cộng đồng, dân tộc. Trong thời đại hiện nay, phát triển giáo dục ngày càng đóng vai trò quan trọng và đang trở thành một phần không thể thiếu trong triết lý phát triển của nhiều quốc gia. Bối cảnh toàn cầu hóa với sự phát triển mạnh mẽ của nền kinh tế tri thức đang đặt ra một yêu cầu cấp thiết đối với mỗi cộng đồng, mỗi dân tộc, mỗi quốc gia đó là phải tạo lập một nền giáo dục năng động và bền vững. Nói cách khác, phát triển giáo dục sẽ mở ra con đường thuận lợi để các quốc gia, dân tộc có thể hội nhập quốc tế một cách nhanh chóng.

Đối với Nhật Bản, một quốc gia chưa bao giờ được ưu đãi về tài nguyên thiên nhiên, hơn nữa lại phải trải qua nhiều thử thách khắc nghiệt của lịch sử, thì đi theo con đường phát triển dựa trên nền tảng tài nguyên con người là một sự lựa chọn hợp lý. Thực tiễn lịch sử đã chứng minh, người Nhật đã hoàn toàn sáng suốt khi lựa chọn con đường phát triển “văn minh hóa” dựa trên nền tảng Tây học, mà một trong những cơ sở lý luận quan trọng của nó chính là tư tưởng giáo dục đầy nhiệt huyết và thức thời của nhà khai sáng vĩ đại của xứ sở Phù Tang – Fukuzawa Yukichi.

Trong bài viết này, với mong muốn khẳng định đóng góp to lớn của Fukuzawa Yukichi đối với con đường văn minh hóa của Nhật Bản được khởi động từ kỷ nguyên Meiji, chúng tôi sẽ tập trung làm sáng tỏ những giá trị khai sáng trong tư tưởng giáo dục của Fukuzawa Yukichi qua việc khảo sát một trong những tác phẩm nổi tiếng nhất của ông – “Khuyến học” (“Gukumon No Susume”). Xa hơn nữa, trên tinh thần “trông người để ngẫm đến ta”, nghiên cứu tư tưởng giáo dục khai sáng của Yukichi trong “Khuyến học” còn nhằm tìm kiếm ở đó những “hạt nhân hợp lý”, những gợi ý hữu ích cho việc phát triển giáo dục ở Việt Nam hiện nay.

Nói đến Nhật Bản hiện đại, người ta không thể không nhắc đến một tên tuổi đã được lưu danh sử sách đó là Fukuzawa Yukichi. Người Nhật đánh giá Fukuzawa Yukichi là nhà tư tưởng khai sáng có ảnh hưởng rất lớn tới con đường hiện đại hóa của Nhật Bản vào cuối thế kỷ XIX và đầu thế kỷ XX. Trên khía cạnh giáo dục, người sáng lập Đại học Keio còn được thừa nhận như là một trong những học giả Tây học (yôgakusha) đầu tiên của đất nước mặt trời mọc. Để ghi nhận những đóng góp to lớn của Fukuzawa đối với sự phát triển của nền giáo dục Nhật Bản, nhà nghiên cứu Jyunosuke Yasukawa đã xếp ông vào danh sách 10 nhà giáo dục vĩ đại nhất của Nhật Bản hiện đại. Theo chúng tôi, Fukuzawa hoàn toàn xứng đáng với sự đánh giá ấy.

Fukuzawa Yukichi (1835 – 1901), tên phiên âm tiếng Việt gọi là Phúc Trạch Dụ Cát hay còn gọi là Phúc Ông, sinh vào tháng 1 năm 1835 trong một gia đình samurai cấp thấp ở Nakatsu, một lãnh địa nhỏ ở miền Bắc đảo Kyushu, Nhật Bản. Do thành phần xuất thân chỉ là samurai cấp thấp nên tổ tiên của ông bị bạc đãi và chịu không biết bao nhiêu nỗi cay đắng của chế độ phong kiến, bởi vậy hơn ai hết, Fukuzawa ý thức phản tỉnh một cách sâu sắc về những mặt phi lý trong xã hội phong kiến.

Về mặt tư tưởng, ban đầu ông hấp thụ căn bản Hán học (Kangaku), sau đó chuyển sang Hà Lan học (Rangaku)1. Nhưng ông thấy rằng, chính ngành Hà Lan học này cũng tỏ ra lỗi thời nên cuối cùng ông đã chuyển hướng sang Tây học (Yôgaku)2. Chính sự chuyển hướng này của Fukuzawa đã mang đến những mạch tư duy mới mẻ và những yếu tố khai sáng trong tư tưởng của ông.

Những tư tưởng khai sáng về chính trị, xã hội, kinh tế, đặc biệt là đường lối giáo dục Tây học của Fukuzawa đã thúc đẩy Nhật Bản đi theo con đường văn minh hóa một cách nhanh chóng. Theo cách nói khác, Fukuzawa Yukichi là nhịp cầu nối quan trọng rút ngắn con đường văn minh hóa của Nhật Bản. Nếu không có hoạt động tích cực và những tác phẩm lý luận của ông, có lẽ phải mất thêm một khoảng thời gian đáng kể nữa, người Nhật mới được khai thị về con đường văn minh. Công lao của Fukuzawa được người Nhật trân trọng bằng cách in hình của ông trên đồng 10.000 yên, là đồng tiền có mệnh giá cao nhất đang lưu hành ở Nhật Bản.3 Không phải ngẫu nhiên khi người ta đánh giá rằng, cùng với Montesquieu, Adam Smith và Alexis de Tocqueville, tên tuổi của ông đã trở thành bất tử, bởi lẽ “Fukuzawa Yukichi không chỉ là nhà tư tưởng của thời đại Meiji mà còn là nhà tư tưởng của thời đại chúng ta” [6, 153].
Xem thêm: mua sách online