Bởi vậy thiên hạ không ngạc nhiên cho lắm

Bởi vậy thiên hạ không ngạc nhiên cho lắm khi thấy ở Đông Dương mọc lên nhiều tờ báo gọi là “đứng đắn”. Lẽ dĩ nhiên các báo này ca ngợi việc nhà nước đắp lộ, làm đường, cất trường học, xây nhà thương, nghĩa là tờ báo làm mọi cách để phô bày cho người Việt thấy ở khắp Đông Dương đâu đâu cũng có những “kỳ quan” dựng lên. Để làm công việc ca ngợi này, loại báo mà nhà nước khen là đứng đắn đã thu hút số tiền lớn do dân chúng đóng góp, được nhà nước xuất ra giúp cho nhà báo, gọi là “trợ cấp của nhà nước.”. Nhìn tình trạng đó, ta nghĩ rằng người Pháp ở thuộc địa còn lâu lắm mới làm tròn sứ mạng khai hóa, một sứ mạng mà bọn thực dân thường khoe khoang như là “phương thuốc vạn năng, tiêu trừ bá bịnh.”.

Chế độ thuộc địa là chế độ bỉ ổi, sứ mạng khai hóa chỉ là sứ mạng kiềm hãm dân chúng trong u tối. Quyền tự do ăn nói là quyền thiêng liêng, lòng yêu sự thật cũng là quyền thiêng liêng. Chính phủ thuộc địa đã cố che giấu tội lỗi bằng cách dùng những thủ đoạn gọi là độc tài, vì ta không còn danh từ nào khác hơn để gọi. Với chế độ kiểm duyệt, nhà nước khóa miệng những ai dám suy nghĩ sâu xa và dám nói thẳng sự việc.

Nếu ký giả nào viết bài chống nhà nước thì bị lên án gọi đó là bọn vô chính phủ, làm cách mạng, rồi bỏ tù người viết, để cho những người ở chính quốc biết rằng ở thuộc địa có điều hay, điều tốt chẳng còn ai tìm được điều gì gọi là xấu. Với quyền hạn sẵn có, bọn thực dân ngăn cấm không cho người Việt được quyền viết bằng Việt ngữ. Một thủ đoạn quanh co lừa đảo, không xứng đáng là một dân tộc hằng tự hào đã sản xuất những nhà trí thức chánh trực như J. Jaurès, Voltaire,...
Quyển sách Con lắc Foucault đã cung cấp cho ta nhiều kỹ năng và những bài học hay xâu sắc.